• ozanakbas

Tasarımcının Sorumluluğu: Geleceği Tasarlamak

Artık yavaştan çevreyi gözeten üretimler yapmaya başlamamız gerektiğini mi düşünüyorsunuz? Daha çok geri dönüşüm yaparak, daha az araba üreterek falan geri dönebileceğimiz bir noktada olduğumuzu mu sanıyorsunuz ya da? Üzgünüm, o noktayı geçtik. Geç kaldık...


Evet, artık çok geç. Şu haliyle doğa anayı bitkisel hayata sokmuş bulunuyoruz. Geri dönüşüm değil, elektrik şoku ve kalp masajı gereken noktadayız korkarım.


Meseleleri, mesele yapmaya başlayalım mı artık. Yatağın altına süpürdüklerimize bir bakalım önce:


Karbon salımı, iklim krizi, buzulların erimesi, ekosistemin bozulması, okyanus akıntılarının değişmesi, doğal yaşam ve beslenme zincirlerinin kırılması, birçok nesli tükenen hayvan, endüstriyel atıkların kötü yönetimi, hızlı ve çarpık kentleşme, enerji israfı yaratan yapılaşmalar, hızlı ve kontrolsüz popülasyon büyümesi, plastik adaları, toplumsal krizler, iç savaşlar, ayrımcılık ve ırkçılık, ekonomik dengesizlikler, yerel olmayan malzemelerin ve kaynakların kullanılması, siber zorbalıklar, bağımlılık yaratan maddelerin yaygınlaşması, çocuk istismar ve cinayetleri, göçmen krizi ve mülteciler, depresyon eğilimli, mutsuz tüketim döngüleri, metalaşma, metalaştırma, siyasî yozlaşmalar, yolsuzluklar, millî ve dinî sömürgecilik, mobbing, kurumsal köleleştirme, yoksulluk, açlık, kıtlık, kuraklık, su kaynaklarının yok olması, doğal alanların tahribatı, baskı, zulüm, işkence...


Nereden başlayalım?

Tüketimden mi, tükenimden mi?

Tüketirken tükenmek, tükenirken tüketmek şeklinde işleyen amansız bir yok oluş yolculuğundayız.


Hepsinden şimdi bahsedemeyiz belki, ama biraz malzeme diyelim, ekoloji diyelim, ekonomi diyelim, plastik diyelim... Bunları tasarıma bağlayalım, bakalım neler çıkacak.


Tasarım, Teknoloji ve Çareler

Pazar günkü YouTube (LINK) videomda tasarım dendiğinde oluşan high-end hizmet algısının yanlışlığından, tasarımın toplumsal ve küresel boyutta bir fonksiyonu olabileceğini anlatmaya çalışmıştım. Oturup bir plan yapmamız lazım. Hangi ticarî ilişkileri, hangi üretim döngülerini, hangi toplumsal iltihapları nasıl çözebileceğimize dair, yönetimlerin, tasarımcıların, akademisyenlerin kolektif bir çabası gerekiyor artık. Disiplinlerötesi bir mücadelenin ilk adımları atıldı aslında ama artık emeklemekten, yürümeye, koşmaya geçmemiz gerekiyor çünkü en başta da dediğim gibi çok geç kaldık. Gezegenimizin her yerinde kırmızı ışıklar dönüyor ve alarm sesleri yankılanıyor.


Tasarım dosyası açtığım bu hafta, söyleyeceğim en önemli şeyler bunlar olabilir sanıyorum. Buradan da hareketle tasarımın küresel meseleler üzerine nasıl çözümler üretebileceğine dair de birkaç ufak örnek sunmak, konuyu bu farkındalık yaratmayı hedefleyen, sosyal düzlemden alıp biraz daha somut bir tasarım nesnesi düzlemine taşımak isterim.


Çeşitli teknolojilerin birçok konuda aranan kanı temin etmesi umut verici. Şehirleri de bu yeni teknolojiler ışığında tasarlıyor olacağız çok yakın bir gelecekte. Biyoçeşitliliği destekleyen, gıda üreten, suyu temizleyen, karbon emen kent yapılarından söz ediyorum. Doğadan esinlenerek, doğayı taklit ederek tasarlamak anlamına gelen biyomimikrinin yanında, doğadaki simbiyotik ilişkileri de gözlemleyerek kentli insan yaşamına entegre etmeyi içeren çalışmalar da var. Örneğin, Harvard ve Columbia Üniversiteleri'nde kentsel tasarım dersleri veren Julia Watson'ın bu konuda geleneksel ve kabile-tipi yapılanmalardan yola çıkarak kent için önermelerde bulunduğu bir kitabı var.



Atık üretimi konusunda en ciddi zararı veren sektörlerden biri de elektronik. Etki kapasitesi çok yüksek olan Google gibi firmaların bu anlamda çok ciddi sorumlulukları olduğunu düşünüyorum. Küresel karbon salımıyla verilen savaşta bu tip firmaların, başka firmaları yönlendirmek anlamında çok ciddi bir gücü var. En başta, daha uzun süre kullanılabilecek elektonik cihazların üretilmesi gerekir. Tasarım da burada devreye giriyor zaten. Google tasarım ekibi yöneticisi Ivy Ross, bu konuda bazı atılımlar yaptıklarının altını çiziyor. Geri dönüştürülmüş plastik şişelerden ürettikleri hoparlör gibi bazı cihazlar var ve ofislerinde plastik şişede su bulunması yasak fakat yine de zararı durdurmaktan öteye giderek, doğaya geri vermeye başlamaları gerektiğini de kabul ediyor.


Plastik Gezegen, Plastik Hayatlar, Plastik Düşünceler...

Plastik, sanırım şu an dünyanın yüzleştiği en ciddi problemlerden bir tanesi. Tasarım buna iki yerden dokunabilir kanaatindeyim. Birincisi tasarlanan nesnelerde biodegradable yani doğada çözünen malzeme kullanılmasını teşvik ederek, ikincisiyse plastiğin doğadan çekilmesine yardım edecek teknolojileri tasarlayarak. Bunu hedefleyen birkaç güzel tasarım var bile. İşte birkaç örnek:


Ürün: Interceptor | Firma: The Ocean Cleanup | Nehir ve okyanuslardan plastiğin toplanmasını sağlayan güneş enerjisiyle çalışan bir tekne.



Ürün: The Bubble Barrier | Firmalar: The Great Bubble Barrier and Waternet | Yılda 42ton plastik Amsterdam kanallarının altındaki baloncuk üfleyen ve plastik atıkları yüzeye iterek toplayan bu sistem sayesinde geri dönüştürülüyor.



Ürün: Mr Trash Wheel | Firma: Clearwater Mills ve Waterfront Partnership | 2014'den beri Baltimore'da 907 ton çöp tolandı


Plastik konusu hassas bir mesele, geçtiğimiz yılın İstanbul Bienalinde Yedinci Kıta başlığıyla buna güzel bir dikkat çekildi. ne hoş. Fakat yazının başında da dediğim gibi, kırmızı ışıklar, ve alarm sesleri... Plastikle sarıldık. Yüzümüzü plastikle doldurduk, elimizdeki herhangi bir nesne plastik bileşenlerden üretilmiş durumda. Alternatif malzemeleri araştırmıyor, bilmiyoruz bile. Denizleri görünen pet şişelerin yanında, daha da tehlikeli olan ve toplaması çok zor olan mikroplastiklerle doldurduk. Bir insanın ömründe yuttuğu mikroplastik miktarı toplamının bir kredi kartına tekabül ettiğini biliyor muydunuz?


Bakışımızı ve Yaşayışımızı Şekillendirmek, Geleceğimizi Şekillendirmek...

Tasarımın bana kalırsa en kıymetli yeteneği, insanlara başka bir yaşama tarzı, bir eylemi yapmanın daha kolay, daha farklı ve daha faydalı yolları olabileceğini gösterebilmesi. Tasarım sayesinde, insanlar daha farklı düşünebilir, yapmadığı bir şeyi yapmaya başlayabilir, yıllar süren farkındalık çalışmalarının baş